Status prawny i podmiotowość prawna (sądowa) dziecka w postępowaniach w sprawach rodzinnych i opiekuńczych a ochrona dobra małoletniego i zabezpieczenie jego interesów – teoria versus praktyka sądowa

Abstrakt

Nadrzędnym celem postępowań w sprawach rodzinnych i opiekuńczych jest ochrona dobra małoletnich dzieci i należyte zabezpieczenie ich interesów – zarówno w postępowaniach prowadzonych w trybie procesowym, jak i nieprocesowym. Niemniej, pomimo tych istotnych dyrektyw prawa rodzinnego, często dochodzi do naruszeń wspomnianych zasad. Przede wszystkim dzieje się tak dlatego, że status prawny dziecka nie jest jednolicie uregulowany w poszczególnych sprawach. Wiele czynników wpływa na to, że podmiotowość prawna (sądowa) dziecka w postępowaniach sądowych bywa fikcyjna, a dbałość o jego dobro pozostaje jedynie życzeniem ustawodawcy. Często zdarza się, że dziecko jedynie formalnie widnieje jako strona postępowania bez prawa głosu, gdyż faktycznie działa przez przedstawiciela ustawowego, który wykorzystując swoją legitymację procesową, forsuje własne, partykularne interesy na złość drugiemu rodzicowi, nie bacząc na dobro dziecka. Niekiedy też małoletni w ogóle nie występuje jako strona czy uczestnik postępowania, a więc nie ma bezpośredniego wpływu na przebieg postępowania sądowego, w tym możliwości zajęcia stanowiska czy wyrażenia własnej opinii. Niedoskonałość postępowań sądowych polega również na tym, że inicjatywa dowodowa zazwyczaj spoczywa wyłącznie na osobie reprezentującej dziecko, co nie zawsze współgra z jego interesami i rozsądnymi życzeniami. Zastrzeżenia może budzić w tym względzie także niejednolita praktyka sądowa, co w szczególności obserwowane jest na przykładzie pomijania wniosków dowodowych stron lub uczestników postępowań w zakresie przeprowadzenia czynności procesowej wysłuchania małoletnich, częstego pomijania przez sąd opinii OZSS, wielomiesięcznego rozpatrywania wniosków o zabezpieczenie. Nikły walor dowodowy miewają też opinie biegłych sądowych psychologów. Postępowanie dowodowe bywa często mocno ograniczone, nie dając możliwości poznania stanowiska samego zainteresowanego, co może prowadzić nie tylko do nadużyć, ale wręcz swego rodzaju przemocy systemowej wobec dziecka. Brak realnych i skutecznych narzędzi pozwalających na unikanie wiktymizacji dzieci w postępowaniach sądowych, a nierzadko także woli należytej dbałości o dobro małoletnich po stronie jego rodziców lub opiekunów, zwłaszcza w sytuacji silnych konfliktów rodzicielskich, dodatkowo negatywnie wpływa na podmiotowość prawną dzieci.