Cywilne nakazy ochrony – od teorii do praktyki sądowej

Abstrakt

Nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie z 2010 r. wprowadziła nowy instrument (cywilnoprawny) służący odizolowaniu sprawcy przemocy od ofiary. Musiało jednak minąć kolejnych 10 lat, by Policja i Żandarmeria Wojskowa uzyskały uprawnienia do natychmiastowego usunięcia sprawcy (na okres 14 dni) z mieszkania wspólnie zajmowanego z osobą doznającą przemocy lub zakazania mu zbliżania się do mieszkania. Decyzje Policji i Żandarmerii podlegają kontroli sądu, a zastosowane ograniczenia mogą być następnie przedłużone przez sąd cywilny.

W 2023 r., w wyniku nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego, został poszerzony zakres ograniczeń stosowanych wobec sprawców przez Policję albo Żandarmerię Wojskową oraz sąd cywilny na podstawie art. 11a ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Oprócz nakazu opuszczenia mieszkania połączonego z zakazem zbliżania się do mieszkania wprowadzono: zakaz zbliżania się sprawcy do osoby doznającej przemocy, zakaz kontaktowania się z tą osobą oraz zakaz wstępu i przebywania w określonych miejscach.

W ten sposób „domknięto” system udzielania natychmiastowej, doraźnej ochrony prawnej osobie doznającej przemocy oraz doprecyzowano obowiązki sądu cywilnego w zakresie szybkiego reagowania na wnioski o udzielenie zabezpieczenia poprzez przedłużenie cywilnych nakazów ochrony zastosowanych przez Policję albo Żandarmerię Wojskową lub zastosowanie nakazów ochrony po raz pierwszy przez sąd cywilny.

W 2024 r. w Instytucie Wymiaru Sprawiedliwości przeprowadzono badania aktowe, których zasadniczym celem było sprawdzenie terminowości czynności sądu w sprawach z zakresu przemocy domowej, w tym terminowości rozpoznawania zażaleń na decyzję Policji albo Żandarmerii Wojskowej. Kryterium „terminowość” stało się wyznacznikiem skuteczności zaprojektowanych rozwiązań. Jednakże w toku badań przeanalizowano również inne aspekty praktyki sądowej, jak: dane demograficzne uczestników postępowania, zakres wniosku kierowanego do sądu, przebieg postępowania, udział prokuratora, rozstrzygnięcie sądu oraz zakres kontroli instancyjnej. Artykuł prezentuje w ujęciu syntetycznym najistotniejsze ustalenia z przeprowadzonych badań.